Kserostomia (suchość w ustach) – przyczyny, skutki dla zębów i jak to leczyć?
Uczucie suchości w ustach to problem, z którym pacjenci zgłaszają się do gabinetu znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać. Czasem pojawia się okresowo, na przykład w sytuacjach stresowych, ale bywa też objawem przewlekłym, znacząco wpływającym na komfort życia i zdrowie jamy ustnej. W medycynie i stomatologii ten stan określamy mianem kserostomii.
Czym jest kserostomia i dlaczego ślina jest tak ważna
Kserostomia oznacza subiektywne odczucie suchości w jamie ustnej, najczęściej związane ze zmniejszonym wydzielaniem śliny lub zmianą jej składu. Ślina pełni w jamie ustnej znacznie więcej funkcji, niż większość pacjentów sobie uświadamia. Odpowiada za mechaniczne oczyszczanie zębów, neutralizację kwasów, ochronę szkliwa przed demineralizacją, wspomaga procesy trawienia oraz działa przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo.
Gdy ilość śliny spada lub jej jakość ulega pogorszeniu, naturalne mechanizmy obronne jamy ustnej przestają działać prawidłowo. W efekcie środowisko w ustach staje się bardziej kwaśne, sprzyja namnażaniu bakterii próchnicotwórczych i patogenów odpowiedzialnych za choroby dziąseł.
Najczęstsze przyczyny suchości w ustach
Kserostomia rzadko jest chorobą samą w sobie. Najczęściej stanowi objaw innego problemu lub skutek działania czynników zewnętrznych. W codziennej praktyce klinicznej najczęściej spotykam się z kilkoma głównymi przyczynami.
Jednym z najczęstszych powodów suchości w ustach są leki. Wiele powszechnie stosowanych preparatów, w tym leki przeciwdepresyjne, przeciwlękowe, przeciwhistaminowe, moczopędne, obniżające ciśnienie czy niektóre leki przeciwbólowe, może hamować wydzielanie śliny. Pacjenci często nie łączą objawów z farmakoterapią, zwłaszcza gdy leki przyjmowane są przewlekle.
Drugą istotną grupą przyczyn są choroby ogólnoustrojowe. Cukrzyca, choroby tarczycy, reumatoidalne zapalenie stawów czy zespół Sjögrena to tylko niektóre schorzenia, w których kserostomia bywa jednym z pierwszych objawów. W przypadku zespołu Sjögrena dochodzi do autoimmunologicznego uszkodzenia gruczołów ślinowych, co prowadzi do trwałego i znacznego niedoboru śliny.
Nie można też pominąć wpływu stylu życia. Przewlekłe odwodnienie, niedostateczne spożycie płynów, nadmierne spożycie kawy i alkoholu, palenie tytoniu oraz oddychanie przez usta, zwłaszcza w nocy, znacząco nasilają uczucie suchości.
Jak kserostomia wpływa na zęby i dziąsła?
Suchość w ustach to nie tylko dyskomfort. To realne zagrożenie dla zdrowia jamy ustnej, zwłaszcza jeśli problem utrzymuje się przez dłuższy czas. Brak odpowiedniej ilości śliny powoduje, że zęby są pozbawione naturalnej ochrony przed kwasami i bakteriami.
U pacjentów z kserostomią znacznie częściej obserwuje się próchnicę, często o nietypowym przebiegu. Zmiany próchnicowe mogą pojawiać się w miejscach wcześniej mało podatnych, takich jak okolice przyszyjkowe czy powierzchnie gładkie zębów. Próchnica w takich przypadkach bywa bardziej agresywna i szybciej postępuje.
Suchość sprzyja również stanom zapalnym dziąseł i przyzębia. Niedobór śliny zaburza równowagę mikrobiologiczną jamy ustnej, co ułatwia rozwój bakterii odpowiedzialnych za zapalenie dziąseł. Dodatkowo pacjenci często skarżą się na pieczenie, bolesność błony śluzowej oraz trudności w noszeniu protez czy uzupełnień protetycznych.
Częstym problemem są także infekcje grzybicze, zwłaszcza kandydoza jamy ustnej. Objawia się ona białym nalotem, pieczeniem języka i błony śluzowej oraz zaburzeniami smaku.
Objawy, które powinny zwrócić uwagę pacjenta
Kserostomia nie zawsze objawia się wyłącznie uczuciem suchości. Warto zwrócić uwagę na symptomy towarzyszące, które często pojawiają się stopniowo i bywają bagatelizowane. Do najczęściej zgłaszanych należą trudności w mówieniu i połykaniu, uczucie lepkości w ustach, potrzeba częstego popijania wody, zaburzenia smaku oraz pękanie warg i zajady.
Pacjenci często zauważają też, że jedzenie suchych pokarmów staje się problematyczne, a nocą budzą się z powodu intensywnego uczucia suchości.
Jak leczyć kserostomię? Podejście stomatologiczne i ogólne
Leczenie kserostomii zawsze powinno być ukierunkowane na przyczynę. Dlatego pierwszym krokiem jest dokładny wywiad medyczny i stomatologiczny. W niektórych przypadkach konieczna jest współpraca z lekarzem rodzinnym, diabetologiem, reumatologiem czy onkologiem.
Jeśli suchość w ustach jest skutkiem stosowanych leków, czasem możliwa jest modyfikacja terapii lub zmiana preparatu. Decyzja ta zawsze należy do lekarza prowadzącego.
W codziennej praktyce stomatologicznej kluczowe znaczenie ma łagodzenie objawów i ochrona zębów przed powikłaniami. Stosuje się preparaty nawilżające jamę ustną, żele i spraye zastępujące ślinę oraz pasty i płukanki przeznaczone dla pacjentów z suchością w ustach. Ważne jest, aby były one pozbawione alkoholu i substancji drażniących.
Pacjentom zalecamy również modyfikację nawyków, która często przynosi wyraźną ulgę:
- regularne popijanie małych ilości wody w ciągu dnia,
- unikanie alkoholu, papierosów i nadmiaru kofeiny,
- żucie gum bezcukrowych stymulujących wydzielanie śliny,
- dbałość o bardzo dokładną, ale delikatną higienę jamy ustnej.
W przypadku zaawansowanej kserostomii szczególnie istotne są częstsze wizyty kontrolne u stomatologa oraz regularna profesjonalna higienizacja, która pozwala ograniczyć ryzyko próchnicy i chorób przyzębia.
Dlaczego nie warto ignorować suchości w ustach?
Kserostomia to problem, który może znacząco obniżać jakość życia, ale przede wszystkim prowadzić do poważnych konsekwencji stomatologicznych. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie postępowanie pozwalają ograniczyć jej skutki i chronić zęby przed zniszczeniem.
Jeśli uczucie suchości w ustach utrzymuje się przez dłuższy czas, nie należy traktować go jako niegroźnej dolegliwości. Konsultacja stomatologiczna jest ważnym pierwszym krokiem, który pozwala ocenić stan jamy ustnej, wdrożyć działania profilaktyczne i – w razie potrzeby – skierować pacjenta na dalszą diagnostykę.
